Anatomy

Bản chất của cơ thể người

Leonardo da Vinci (Vinci 1452-Amboise 1519) - Recto: The bones ...

Leonardo, từ khi còn là một hoạ sĩ trẻ ở Florence, đã bắt đầu tập trung nghiên cứu về cấu tạo cơ thể con người để cải thiện kỹ thuật vẽ. Tiền bối của ông, Leon Battista Alberti, từng viết rằng kiến thức trong việc giải phẫu hình thể là điều rất cần thiết đối với một danh hoạ. Để khắc họa chính xác hình ảnh con người và động vật, người vẽ cần phải có vốn hiểu biết về cấu tạo bên trong. “Tách riêng từng chiếc xương của con vật, thêm vào trên đó phần cơ bắp và cuối cùng phủ lên tất cả bằng lớp da thịt.” ông miêu tả trong On Painting – cuốn sách đã trở thành “kinh thánh” của Leonardo. “Trước khi vẽ một người đàn ông mặc trang phục, ta cần phải bắt đầu từ cơ thể trần trụi trước, sau đó mới bao quanh anh ta bằng vải vóc. Xương cốt sẽ được đặt xuống đầu tiên, từ đó xác định vị trí của từng bó cơ bên dưới da thịt.”

Leonardo tin rằng bất kỳ danh hoạ hay nhà giải phẫu học nào cũng sẽ thấy lời khuyên đó thật phi thường. Ông trình bày điều tương tự trong những cuốn sổ tay của mình: “Hoạ sĩ cần phải là một nhà giải phẫu học giỏi mới có thể phác hoạ những bộ phận của cơ thể người và hiểu rõ cấu tạo của gân, dây thần kinh, xương hay cơ bắp.” Theo một phần khác của tín ngưỡng Alberti, ban đầu Leonardo muốn tìm hiểu cách diễn biến của tâm lý dẫn đến những chuyển động vật lý. Sau đó, ông dần trở nên hứng thú hơn với các nguyên lý hoạt động của hệ thần kinh và cách ấn tượng quang học được xử lý.

The Nature of the Human Body - Leonardo da Vinci - Medium

Kiến thức giải phẫu hình thể cơ bản nhất của một hoạ sĩ nằm ở vốn hiểu biết về cơ bắp. Trong lĩnh vực này, các hoạ sĩ ở Florence là những người tiên phong. Antonio del Pollaiuolo đã thực hiện một bản khắc bằng đồng, mô tả cảnh chiến đấu của những người đàn ông trong trạng thái trần trụi, phô trương cơ bắp rắn chắc vào khoảng năm 1470, thời điểm Leonardo vẫn gắn liền với xưởng vẽ của Verrocchio. Vasari viết rằng Pollaiuolo đã mổ xẻ rất nhiều cơ thể để nghiên cứu cấu tạo bên trong, mặc dù khả năng cao đó chỉ là những nghiên cứu trên bề mặt. Leonardo, người có lẽ đã quan sát một vài quá trình giải phẫu, sớm trở nên hào hứng với việc đi vào tìm hiểu sâu hơn, và ông đã bắt đầu mối giao hảo trọn đời cùng bệnh viện Santa Maria Nuova ở Florence như thế.

Khi chuyển đến Milan, Leonardo phát hiện giải phẫu học chủ yếu được các học giả y khoa theo đuổi thay vì các hoạ sĩ. Văn hoá của thành phố này cũng thiên về tri thức hơn là nghệ thuật và Đại học Pavia chính là trung tâm nghiên cứu y học. Chẳng mấy chốc mà những nhà nghiên cứu giải phẫu nổi tiếng bắt đầu giúp đỡ ông, cho ông mượn sách và dạy ông giải phẫu. Dưới sự ảnh hưởng của họ, Leonardo bắt đầu tìm hiểu về giải phẫu hình thể với tư cách là một nhà khoa học và một người theo đuổi nghệ thuật. Tuy nhiên cả hai với ông không có sự tách biệt. Trong giải phẫu học, cũng như trong rất nhiều nghiên cứu của mình, ông nhận thấy nghệ thuật và khoa học đan xen lẫn nhau. Hội hoạ yêu cầu vốn hiểu biết về cấu tạo cơ thể, đồng thời cả sự trân quý dành cho vẻ đẹp tự nhiên. Trong nghiên cứu về đường bay của chim, Leonardo đã đi từ việc tìm kiếm kiến thức mang tính thực dụng, dần chuyển sang để thoả mãn trí tò mò và niềm vui thuần tuý.

Niềm say mê với giải phẫu học được thể hiện qua một lần Leonardo viết ra danh sách những đề tài ông muốn tìm hiểu kỹ hơn trong một trang giấy của cuốn sổ tay, sau 7 năm sống tại Milan. Dòng “Vào ngày 2 tháng 4, 1489” được ghi ở đầu trang, điều hoàn toàn khác thường, cho thấy ông bắt đầu quyết tâm thực hiện điều gì đó quan trọng. Leonardo vẽ hộp sọ con người cùng tĩnh mạch qua những nét bút tinh tế ở bên trái trang giấy. Bên phải ông liệt kê những chủ đề cần tiếp tục khám phá:

Dây thần kinh nào điều khiển chuyển động của mắt và khiến chuyển động của một mắt ảnh hưởng đến mắt còn lại?
Nhắm mắt.
Nhướn mày.
Tách môi trên/dưới khi nghiến răng. Mím môi.  Cười.
Bày tỏ thắc mắc.
Mô tả sự khởi đầu của một con người từ trong bụng mẹ và lý giải vì sao một đứa trẻ 8 tháng tuổi không thể sống.
Hắt hơi là gì. Ngáp là gì. Động kinh
Co thắt.
Bại liệt.
Mệt mỏi.
Đói. Ngủ. Khát.
Cảm giác.
Dây thần kinh điều khiển cử động của đùi.
Và từ đầu gối đến chân, từ mắt cá chân đến ngón chân.

Danh sách bắt đầu với các câu hỏi liên quan tới kiến thức hữu dụng trong hội hoạ, ví dụ như cách mắt di chuyển và môi cười. Tuy nhiên càng về sau, khi thai nhi trong bụng mẹ và nguyên nhân gây ra hắt hơi xuất hiện, ta càng thấy ông đang tìm kiếm nhiều thông tin hơn là chỉ để phục vụ cho việc vẽ tranh (tương tự nghiên cứu về đường bay của chim). Sự đan xen giữa niềm yêu thích cả về nghệ thuật lẫn khoa học còn được thể hiện rõ rệt hơn trong một trang sổ khác được viết vào cùng thời điểm. Từ sự thụ thai cho đến niềm vui và cả âm nhạc, phạm vi sâu rộng đó vô cùng táo bạo với bất kỳ ai ngoài Leonardo. Ông đã phác thảo một chuyên luận về giải phẫu hình thể với hy vọng sẽ hoàn thiện nó trong tương lai: 

Công trình này sẽ bắt đầu từ sự thụ tinh, mô tả bản chất của tử cung và quá trình phát triển của thai kỳ, từ giai đoạn nào thai nhi bắt đầu sống trong đó, bằng cách nào thai nhi có thể tồn tại và có thức ăn. Sự tăng trưởng và khoảng thời gian giữa các giai đoạn tăng trưởng. Điều gì đẩy thai nhi ra khỏi cơ thể của người mẹ, lý do đôi khi xuất hiện trường hợp sinh non. Tiếp đó, tôi sẽ xác định các bộ phận đặc biệt phát triển sau khi đứa bé chào đời và kích cỡ của một đứa trẻ một tuổi. Mô tả đàn ông và phụ nữ trưởng thành qua nghiên cứu về kích thước, nước da, màu sắc và diện mạo. Tìm hiểu cách cơ thể họ được xây dựng từ tĩnh mạch, gân, cơ bắp và xương. Sau đó, thực hiện bốn bức vẽ đại diện cho bốn trạng thái phổ biến của nam giới. Đầu tiên là “Hân hoan”, diễn tả căn nguyên của tiếng cười và nhiều kiểu cười khác nhau. Những hoàn cảnh dẫn tới “Rơi lệ”. Tiếp theo là “Chiến đấu” với hành vi giết chóc, thoái lui/cảm giác sợ hãi/đặc tính hung dữ, tàn bạo cùng tất cả mọi thứ có liên quan. Bức tranh cuối cùng thể hiện sự “Lao động” qua những hành động như kéo, đẩy, mang vác, dừng lại và hỗ trợ. Nghiên cứu về phối cảnh, chức năng và hiệu ứng thị giác, thính giác – ở đây tôi sẽ nói về âm nhạc, đồng thời mô tả các giác quan khác.

Trong những ghi chú tiếp theo, ông khắc hoạ cấu trúc mô, tĩnh mạch, cơ bắp và các dây thần kinh qua vô số điểm nhìn. “Mỗi bộ phận sẽ được vẽ bằng mọi phương pháp thể hiện, ở ba góc nhìn khác nhau. Để sau khi thấy một chi từ phía trước với cơ bắp, gân hoặc ven ở phía đối diện, bạn có thể tiếp tục quan sát từ đằng sau hoặc mặt bên. Hệt như bạn đang được cầm chi đó trong tay, xoay hết bên này đến bên kia cho đến khi tìm được thông tin mong muốn.” Vì vậy, Leonardo đã sáng tạo ra một hình thức vẽ giải phẫu hình thể mới, hoặc có lẽ đúng hơn nếu gọi là nghệ thuật giải phẫu hình thể, vẫn còn được sử dụng cho đến ngày nay.

Nghiên cứu về tỷ lệ cơ thể người.

Trong quá trình tìm hiểu về Vitruvius cho tác phẩm tại nhà thờ Milan và Pavia, Leonardo đã vô cùng ấn tượng với nghiên cứu chi tiết về kích thước và số đo cơ thể người của vị kiến trúc sư La Mã cổ đại. Ngoài ra, khi thực hiện đo đạc ngựa cho công trình đài tưởng niệm Sforza, ông cũng bắt đầu quan tâm tới mối liên hệ đến tỷ lệ cơ thể người. Giải phẫu học so sánh hướng danh hoạ đến việc tìm kiếm đặc trưng trên nhiều chủ thể khác nhau. Vì vậy vào năm 1490, ông bắt tay vào phân tích thực tế.

Với hơn mười nam thanh niên tham gia làm người mẫu tại xưởng vẽ Corte Vecchia của Leonardo, ông đã đo từng bộ phận từ đầu tới chân và tạo ra hơn bốn mươi bức vẽ cùng sáu nghìn từ. Mô tả của ông bao gồm cả kích thước trung bình lẫn mối tương quan tỷ lệ giữa các bộ phận khác nhau của cơ thể. “Khoảng cách giữa miệng và đáy mũi bằng 1/7 khuôn mặt.”, ông viết. “Khoảng cách từ miệng tới cằm bằng ¼ khuôn mặt, tương đương với độ rộng của miệng. Khoảng cách từ cằm đến đáy mũi bằng ⅓ khuôn mặt, tương đương với chiều dài từ mũi tới trán.” Kèm theo đó là các bức vẽ cùng sơ đồ chi tiết với những chữ cái biểu thị cho nhiều phép đo khác nhau. Cuốn sổ tay của ông được lấp đầy với vô số nghiên cứu chi tiết từ trang này qua trang khác, tổng cộng năm mươi mục tất thảy. Leonardo chịu ảnh hưởng không nhỏ từ Vitruvius, nhưng những mô tả mà ông viết ra chuyên sâu hơn và hoàn toàn dựa vào quan sát thực tế. Một phần nhỏ trong những phát hiện của ông có viết:

Khoảng cách từ chóp mũi đến cằm bằng ⅔ khuôn mặt…Chiều rộng của khuôn mặt bằng khoảng cách giữa miệng và chân tóc, đồng thời tương đương với 1/12 tổng chiều cao…Từ đỉnh tai tới đỉnh đầu bằng khoảng cách từ cằm tới tuyến của mắt và tương đương với khoảng cách từ góc cằm đến xương hàm…Vùng trũng của xương gò má xuất hiện giữa chiều dài từ chóp mũi tới đỉnh đầu xương hàm…Ngón chân cái dài bằng ⅙ bàn chân, qua số đo trong hồ sơ… (Khoảng cách) Từ khớp xương vai này qua vai khác bằng chiều dài của hai khuôn mặt… Từ rốn tới bộ phận sinh dục tương đương với một khuôn mặt.

Tôi luôn muốn trích dẫn thật nhiều từ Leonardo bởi tầm cỡ vĩ đại của những công trình nghiên cứu và sự quyết liệt trong tâm trí của ông thể hiện không phải qua từng phép đo mà là số lượng đáng kinh ngạc của chúng. Ông cứ tiếp tục thực hiện tính toán không ngừng nghỉ. Có ít nhất tám mươi phép tính hoặc tỷ lệ chỉ trong một mục duy nhất, điều vừa khiến người ta loá mắt lẫn chóng mặt. Ai đó đã thử tưởng tượng Leonardo làm việc trong xưởng vẽ với sợi dây đo trên tay và xung quanh là những người trợ lý cần mẫn ghi chép tất cả số đo của các bộ phận. Nỗi ám ảnh làm nên một thiên tài.

Leonardo không chỉ đơn thuần đo đạc tất cả khía cạnh của từng bộ phận. Ông còn cảm thấy ghi chép về những gì xảy ra khi chúng hoạt động là cần thiết. Điều gì sẽ diễn ra với hình dạng tương đối của mỗi đặc điểm trên cơ thể khi một khớp di chuyển hay khi vặn người? “Quan sát cách vị trí của vai thay đổi vào thời điểm cánh tay chuyển động lên và xuống, hướng vào trong và ra ngoài, từ phía sau ra phía trước cũng như các chuyển động vòng tròn.” ông tự hướng dẫn bản thân trong cuốn sổ tay. “Tương tự với cổ, bàn tay, bàn chân và ngực.”

Chúng ta có thể hình dung Leonardo trong xưởng vẽ, yêu cầu người mẫu di chuyển, xoay người, ngồi xổm, ngồi bệt và nằm hẳn xuống. “Khi cánh tay bẻ cong, phần thịt co lại còn ⅔ chiều dài vốn có.”, ông ghi lại. “Khi một người đàn ông quỳ xuống, anh ta sẽ chỉ còn ¼ tổng chiều cao… Khi gót chân được nâng lên, khoảng cách giữa gân và mắt cá chân sẽ thu lại còn bằng chiều rộng của một ngón tay…Khi một người đàn ông ngồi xuống, khoảng cách từ vị trí ngồi tới đỉnh đầu bằng nửa chiều cao của anh ta cộng thêm độ dài và dày của tinh hoàn.”

Cộng thêm độ dài và dày của tinh hoàn? Một lần nữa ta cần phải tạm dừng để trầm trồ trong kinh ngạc. Do đâu mà ám ảnh tới vậy? Vì sao lại cần nhiều thông tin và chi tiết đến thế? Có lẽ phần nào đó ban đầu là để nâng cao khả năng vẽ con người, hoặc ngựa, trong vô vàn trạng thái và chuyển động. Nhưng chắc chắn đã có một yếu tố quan trọng hơn liên quan. Leonardo đã đặt ra cho bản thân nhiệm vụ cao cả nhất của trí tuệ nhân loại: tìm hiểu về kích thước cơ thể người và vị trí của loài người trong vũ trụ. Ông đã viết trong cuốn sổ tay ý định để hiểu về cái mà ông gọi là “universale misura del huomo”, thước đo phổ quát của con người. Đó là trách nhiệm định ra cho cuộc đời của Leonardo, người đã luôn gắn liền niềm say mê hội hoạ với khoa học.

ᴀᴜᴛʜᴏʀ Walter Isaacson
sᴏᴜʀᴄᴇ The Nature of the Human Body
ᴛʀᴀɴsʟᴀᴛᴇᴅ ʙʏ Marguerite
ᴇᴅɪᴛᴇᴅ ʙʏ Lily

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *