Paintings

Le Déjeuner sur l’herbe

Phân tích tác phẩm Le Déjeuner sur l’herbe của Edouard Manet

Được biết đến như một trong những cha đẻ của nghệ thuật hiện đại, Manet gắn liền với “phong cách hội họa mới” – sau này gọi là trường phái Ấn tượng – và được các họa sĩ thuộc trường phái này như Berthe Morisot (1841-95), Monet (1840-1926), Renoir (1841-1919) và Degas (1834-1917) đánh giá cao. Tuy vậy, ông chưa bao giờ trưng bày các tác phẩm của mình ở những buổi triển lãm Ấn tượng. Mặc cho một vài bức tranh của ông – điển hình là hình tượng phụ nữ khỏa thân trong Le Déjeuner sur l’herbe (1863) và Olympia (1863) đã dấy lên cuộc tranh luận lớn trong giới phê bình cùng công chúng, hơn hết, ông vẫn giữ vai trò một nhà sáng tạo tìm kiếm sự công nhận từ Salon (triển lãm hàng năm của các nghệ sĩ ở Paris)  và Viện hàn lâm. Là một học trò của họa sĩ và giáo viên lịch sử Thomas Couture (1815-79), Manet chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ các họa sĩ tài năng, gạo cội (Old Masters) ở Louvre, tiêu biểu là Venetians Giorgione (1477-1510) và Titian (1485-1567), họa sĩ chân dung người Hà Lan Frans Hals (1582-1666), họa sĩ cổ điển người Tây Ban Nha Diego Velazquez (1599-1660) và họa sĩ Lãng mạn Goya (1746-1828).

Lịch sử của nghệ thuật hiện đại bắt đầu từ cuộc xung đột giữa “thị hiếu chính thức” của Viện hàn lâm Pháp – gồm chủ nghĩa Cổ điển trong lịch sử hoặc văn học với mối bận tâm về tính nhất quán chung – và những nghệ sĩ độc lập dũng cảm đã chiến đấu cho một nghệ thuật hiện đại đích thực. Xung đột bắt đầu vào mùa xuân năm 1863 tại the Salon des Refusés, một buổi triển lãm công khai được yêu cầu bởi vua nước Pháp, trưng bày rất nhiều tác phẩm hội họa bị đánh trượt bởi ban hội thẩm nghiêm khắc một cách bất thường của phòng triển lãm chính thức năm đó (hai phần ba sản phẩm được nộp lên bị từ chối). Mục đích của nhà vua không phải để tán thành cho các tác phẩm bị chối bỏ đó mà là cho công chúng cơ hội để “đánh giá ban hội thẩm”. Ngài hẳn đã kích thích sự tò mò của cư dân Paris – chỉ duy ngày đầu tiên, bảy nghìn người đã đến tham quan, và một bức tranh đã gây ấn tượng sâu sắc – Le Déjeuner sur l’herbe của Edouard Manet (Bữa trưa trên thảm cỏ). Đây là một trong những trường hợp ngoại lệ mà tác phẩm gây nhiều tranh cãi cuối cùng lại được vinh danh trong lịch sử nghệ thuật, được xếp vào cấp bậc cao nhất của tiêu chuẩn hội họa. 

Manet đã 40 tuổi và dù danh họa thu hút được sự chú ý của những dân Paris sành điệu, ông chỉ được biết đến trong một vòng tròn bạn bè hạn hẹp, cho đến khi ông đột nhiên trở nên nổi tiếng nhờ tác phẩm Le Déjeuner sur l’herbe. Bức tranh đã gây chấn động thành phố Paris. Không một tác phẩm nào gói gọn khuynh hướng cách mạng của cả một thế hệ từ sau bức tranh The Raft of the Medusa (1819) của Theodore Gericault (1791-1824). Nó bị chỉ trích vì sự thô thiển, vô đạo đức và suy đồi.

Ví dụ, nhà phê bình Ernest-Alfred Chesneau (1833-90) viết về bức tranh: “Hai họa sĩ tồi mặc bộ trang phục nhung, trò chuyện về tính thẩm mỹ cùng với người phụ nữ chỉ mặc trên người đức hạnh của mình…” “Màu sắc sặc sỡ của nó đâm vào mắt như chiếc cưa sắt; các nhân vật của ông như được tách ra bởi một cây dùi với sự cứng nhắc đến mức không thể nhẹ nhàng thỏa hiệp. Nó tổng hợp tất cả những đặc tính khó chịu của những trái cây xanh không bao giờ chín.”

Người tiên phong trong nghệ thuật

Nhưng tại thời điểm đó, tác phẩm nhận được sự hưởng ứng nhiệt tình từ các họa sĩ trẻ và trở thành vật phẩm được sùng bái của nghệ thuật tiên phong.

Trong bức tranh, Manet khắc họa một người phụ nữ khỏa thân (trái ngược với trần trụi) và quần áo của cô được đặt bên bánh mì, hoa quả và một chiếc bình lớn bằng bạc ở phía dưới bên trái. Hai người đàn ông trẻ tuổi trong bộ trang phục đương thời được cho là hai học viên. Rõ ràng không hề có một vị nữ thần khỏa thân nào xuất hiện ở đây, đó chỉ là một người phụ nữ hiện đại – có thể là một cô gái điếm – không chỉ dám lõa thể trước đàn ông mà còn nhìn thẳng về phía người xem một cách trơ trẽn, điều khiến chúng ta trở thành đồng lõa trong cuộc dã ngoại vô đạo đức này. Một cô gái khác chỉ khoác trên mình chiếc áo sơ mi đang tắm trong dòng nước. Người đó không phải là Susannah hay Bathsheba, và sự thật là bức tranh ban đầu có tên là Le Bain (Sự tắm rửa) cho thấy Manet không hề có ý định “che đậy” chủ thể bằng tính biểu tượng hay lịch sử, mà ông chọn cách tái hiện một hành động trên thực tế được cho là riêng tư trong diễn đàn công khai của cuộc triển lãm do chính phủ tài trợ.

Tuy nhiên, bản thân chủ đề về khía cạnh hình ảnh không thể đảm bảo sự thành công của bức tranh qua scandal. Manet đã chọn vẽ tác phẩm một cách nhanh chóng, bằng các nét cọ lớn miêu tả khái quát (một số người nghĩ đây là sự cẩu thả) cảnh quan, và thể hiện các nhân vật ở tiền cảnh cùng các yếu tố tĩnh vật bằng những đường vẽ lớn, riêng biệt, mà đối với nhiều người xem nó được cho là “thô” hệt như chủ thể bức tranh. Chối bỏ tác phẩm tỉ mỉ, thanh lịch của J.A.D. Ingres (1780-1867) – như hai bức Valpincon Bather (1808) và La Grande Odalisque (1914) – Manet thích cách tiếp cận từng gây tai tiếng của Gustave Courbet (1819-77), người đã vẽ tranh khỏa thân trong studio của mình và ưu thích sử dụng dao phết màu (palette knife) hơn một cây cọ vẽ.

Manet không hoàn toàn là một người nổi loạn. Bức tranh mang sự ám chỉ về nghệ thuật ”mang tính trưng bày” của Giorgione, Raphael, Titian và cụ thể hơn là ám chỉ tới những tác phẩm fetes galantes (thể loại tranh mô tả các nhân vật trong trang phục dạ hội tham gia vào các cuộc chơi tình ái trong khung cảnh công viên)  khá vô đạo đức của các nghệ sĩ Pháp thế kỷ 18 như Francois Boucher (1703-70) và Jean-Honore Fragonard ( 1732-1806), tác phẩm của cả hai đều thỉnh thoảng được vẽ bằng những đường nét “thô” giống nhau. Do đó, bức tranh được coi là “hàn lâm” trong phả hệ thẩm mỹ tự chọn của nó, giống như các tác phẩm của những nghệ sĩ với chiếc vỏ “hàn lâm”: Alexandre Cabanel (1823-1889) hoặc Jean-Leon Gerome (1824-1904). Tuy nhiên, ngay cả trong các câu trích dẫn của mình, Manet khiến người xem phải chấp nhận “thực tế” thô tục của chủ thể tác phẩm bằng cách nhìn nhận nó dựa trên các điều kiện được đặt ra bởi những “tác phẩm nghệ thuật” trong bảo tàng. Ban đầu bức tranh được cho là một bản chuyển thể hiện đại của bức Concert Champetre bởi Giorgione, nhưng tư thế của cả ba nhân vật trung tâm thực tế bắt nguồn từ các nhân vật phụ trong bản khắc của Marcantonio Raimondi (1480-1534), dựa trên The Judgement of Paris (1515-16) bởi Raphael (hiện đã mất).

Tuy nhiên, chính cái nhìn thẳng thắn của người mẫu trong tranh Manet mới khiến cho sự ám chỉ này trở nên hấp dẫn. Bức tranh nhìn lại và thúc đẩy ta có một hành động đánh giá về mặt xã hội và thẩm mỹ mà ta có thể đã tránh. Cả tư thế cảnh giác (không khiêu gợi) của người mẫu và cách ngón chân của cô ấy lơ đãng chạm vào ống quần của một quý ông đang động, khiến ta khó có thể xem xét bố cục đầy tham vọng này một cách nghiêm túc.

Cách tái hiện cuộc sống đương thời

Manet muốn thể hiện cuộc sống đương thời, trong đó ranh giới xã hội, sự khác biệt về cấp bậc và tư tưởng đạo đức đã không còn quá ràng buộc trong một khoảng thời gian. Ví dụ, gái mại dâm bắt đầu đóng một vai trò không đáng kể trong xã hội và không còn sống kín đáo; thời trang của nam nhân viên rạp hát cũng gần giống như quý tộc. Đột nhiên, trong cuộc sống vật chất ngày càng công nghiệp hóa, không chỉ có những thứ trở nên sẵn có hơn và có thể trao đổi được, mà còn là phù hiệu của cấp bậc xã hội. Manet coi việc phá vỡ trật tự xã hội truyền thống này là một trong những đề tài của mình – trải nghiệm của người thích phiêu lưu trong một xã hội luôn thay đổi một cách chóng mặt.

Những nhân vật trong tranh của Manet luôn đối diện với chúng ta như thể tình cờ gặp gỡ, với một cái nhìn thoáng qua, thờ ơ, thường là đột ngột. Họ là những người Paris bình thường: người đàn ông nhìn ra ngoài bức tranh được vẽ dựa trên anh trai của Manet, người đàn ông còn lại là nhà điêu khắc Ferdinand Leenhoff (1841-1914) – em gái của ông là nghệ sĩ dương cầm Suzanne Leenhoff (1829-1906) trở thành vợ của Manet vào năm 1863; và người phụ nữ khỏa thân là hình tượng lặp đi lặp lại dựa trên người mẫu yêu thích của Manet, Victorine Meurent (“con tôm”) (1844-1927). Hoàn cảnh của Meurent chỉ nhấn mạnh rằng thời gian đã thay đổi như thế nào. Không phải là một vũ công thoát y, bà vẫn là một người mẫu được săn đón nhiều và là một họa sĩ theo cách riêng của bà, người thường xuyên trưng bày tác phẩm tại Paris Salon. Ví dụ, vào năm 1876, các bức tranh của bà đã được chấp thuận để đưa vào triển lãm nghiêm ngặt của Salon, trong khi tác phẩm của Manet thì không.

sᴏᴜʀᴄᴇ Visual Arts Cork
ᴛʀᴀɴsʟᴀᴛᴇᴅ ʙʏ Abilene
ᴇᴅɪᴛᴇᴅ ʙʏ Marguerite/Lily

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *