Art History

Lược sử thể loại tranh phong cảnh của Hội họa phương Tây

3500 năm đầu tiên 

Những tác phẩm thu hút sự chú ý của tôi thường là tranh phong cảnh, đồng thời cũng tin rằng mình có vốn hiểu biết nhất định về vai trò của tranh phong cảnh trong lịch sử hội họa. Vì vậy, tôi đã ngạc nhiên khi biết rằng từ “landscape” trong tiếng anh – có nguyên gốc từ “landschap” trong tiếng Hà Lan – chỉ được sử dụng chính thức trong ngôn ngữ về hội họa vào đầu thế kỷ 17. Điều đó không hề có nghĩa rằng thể loại tranh phong cảnh chưa từng tồn tại trước đó… chỉ là không có tên gọi nào dành riêng cho nó. 

Trong Nghệ thuật phương Tây, tác phẩm hội họa cảnh quan lâu đời nhất còn sót lại là bức bích họa ở Akrotiri, một thành phố thuộc nền văn minh Aegean – thời kỳ đồ đồng tại hòn đảo Hy Lạp Santorini. Những bức tường của căn phòng được bao phủ bởi những bông hoa huệ tây (hoặc cây chỉ thảo) được cách điệu, đâm chồi từ các tảng đá nham thạch đa sắc màu, với những cánh én bay lượn trên đóa hoa. Được giữ gìn tuyệt vời dưới lớp bụi núi lửa từ năm 1627 trước Công nguyên, nó mới chỉ được tìm ra cách đây 50 năm.

“Spring fresco ” của Akrotiri

Các yếu tố của tranh phong cảnh cũng được tìm thấy nơi nền văn minh Ai Cập cổ. Chúng thường được sử dụng như phông nền cho các cảnh săn bắn thường được gắn liền với bãi lau sậy dọc theo bờ sông Nile. Trong cả hai trường hợp, điểm nhấn nằm ở dáng hình của từng nhành cây và sự vật được xuất hiện trên mặt phẳng đó, thay vì toàn thể khung cảnh. Một hệ thống tỉ lệ còn khá thô sơ để truyền tải cảm giác về khoảng cách, đã dần phát triển theo thời gian do nhu cầu trang trí các căn phòng với những bức bích họa phong cảnh và những bức tường mosaic ngày càng tăng xuyên suốt thời kỳ Hy Lạp hóa và La Mã cổ đại.

Book of Hours , folio 14v-15r, Zanobi Strozzi, c. 1445.

Phải tới tận thế kỷ 14, mặc dù tranh phong cảnh đã trở nên phổ biến nhờ vai trò quan trọng trong những bức họa tự sự được đặt giữa khung cảnh thiên nhiên, và vào thế kỷ tiếp theo, tranh thuần phong cảnh mới được công nhận là một thể loại riêng biệt trong hội họa Châu Âu. Đôi khi, cảnh vật đã chiếm sự nổi bật của chủ thể.

Virgin and Child in an Archway, Petrus Christus, c. 1450, Szépmüvészeti Múzeum, Budapest

Phong trào Phục Hưng đã mang tới một cuộc cách mạng với hệ thống phối cảnh hoàn toàn mới. Điều này cho phép những góc nhìn rộng hơn được khắc họa trong bức tranh một cách đầy thuyết phục, với bước nhảy vọt từ cảnh nền phía trước tới quang cảnh ở xa xăm. 

Từ perspective (phối cảnh trong tiếng Anh) bắt nguồn từ tiếng Latin perspicere, nghĩa là “nhìn thấu”; những tính toán về luật phối cảnh được khởi nguồn từ toán học. 

Luật hình học cơ bản: 1) những vật ở càng xa thì càng trông nhỏ hơn; và 2) kích thước một vật thể nhìn dọc theo đường ngắm sẽ trông ngắn hơn khi nằm ngang đường ngắm, còn được gọi là vẽ rút gọn theo luật xa gần (foreshortening). 

Paolo Uccello, Battle of San Romano, 1440. National Gallery of Art, Washington DC

Mặc dù các danh hoạ đã học cách áp dụng luật phối cảnh xa gần đầy mẫu mực, tranh phong cảnh vẫn luôn bị đánh giá thấp trong nền hội họa phương Tây cho tới tận thế kỷ 19. Tuy nhiên, tranh tự sự – nổi bật với những câu chuyện có nguồn gốc từ Kinh thánh và thần thoại – lại đặc biệt được ưa chuộng. Vì vậy trong nhiều thế kỷ, họa sĩ người Ý và Pháp đã đưa các tác phẩm hội họa cảnh quan trở nên phổ biến hơn, nhờ vào việc vẽ thêm nhân vật để tạo dựng một câu chuyện liên quan tới chính phong cảnh đó. Ở Anh Quốc, phong cảnh chủ yếu được sử dụng làm phông nền cho các bức chân dung, tựa như đất đai trong tay địa chủ.

Camille Corot, Hagar in the Wilderness, 1835

Ở Hà Lan, tranh thuần phong cảnh đã được tiếp nhận nhanh chóng và cởi mở hơn, phần lớn nhờ vào sự cự tuyệt của công chúng đương thời đối với thể loại tranh tôn giáo trong bối cảnh xã hội tôn thờ Thần học Calvin. Nhiều họa sĩ Hà Lan vào thế kỷ 17 đã trở thành “chuyên gia” vẽ tranh phong cảnh, họ phát triển nhiều kỹ thuật điêu luyện để khắc họa lại ánh sáng và thời tiết một cách chân thực nhất.

Meindert Hobbema, The Avenue at Middelharnis, 1689
National Gallery, London

Một vài khung cảnh nhất định đã xuất hiện lặp lại trong nhiều thời kỳ khác nhau, bao gồm “Ánh trăng”, “rừng”, “nông trại”, và “làng quê”. Những bức tranh phong cảnh tại Hà Lan thường có kích thước tương đối nhỏ để đặt trong những căn nhà nhỏ bé.

Aert van der Neer, Moonlit Landscape with Bridge, c.1650, oil on panel, National Gallery of Art, Washington DC

Thể loại tranh tôn giáo đã thoái trào trên khắp châu Âu vào thế kỷ 18 và 19. Cùng với đó, sự xuất hiện của Chủ nghĩa lãng mạn – một trường phái tập trung vào cảm xúc, tính cá nhân và nét đẹp lộng lẫy của thiên nhiên – đã nâng tầm phong cảnh từ tấm phông nền trở thành một chủ đề có vị trí quan trọng trong nền nghệ thuật phương Tây tới bây giờ. 

Caspar David Friedrich, Morning in the Riesengebirge, c. 1810. Schloß Charlottenburg, Berlin

Vào những năm đầu khoảng giữa thế kỷ 19 tại Mỹ, những họa sĩ vẽ tranh phong cảnh thuộc trường phái Hudson River School đã chịu ảnh hưởng lớn từ Chủ nghĩa Lãng mạn. Mang trong mình ham muốn khám phá, họ đã khắc họa lại vẻ đẹp thiên nhiên của Tân lục địa, từ thung lũng sông Hudson và những vùng đất phương Đông cho tới miền Tây nước Mỹ. Họ tái hiện và lý tưởng hóa những miền đất hoang sơ tuyệt mỹ mà sau đó sẽ biến mất rất nhanh.

John Frederick Kensett, Mount Washington, 1869, Wellesley College Museum

Cùng lúc ấy, những họa sĩ Pháp theo trường phái Barbizon đã tạo ra một thể loại tranh phong cảnh với tầm ảnh hưởng chưa từng có tại Châu âu trong suốt một thế kỷ. Vào những năm cuối của thập niên 1860s, một thế hệ các họa sĩ trẻ cũng đã được truyền cảm hứng bởi những họa sĩ theo đuổi trường phái Barbizon. Nâng tầm phong cảnh tới một tầm cỡ cao hơn nữa, Chủ nghĩa Ấn tượng đã ra đời. Thường sử dụng kỹ thuật trực họa (en plein air), những họa sĩ Ấn tượng đã thổi một luồng gió mới tới các kỹ thuật vẽ tranh, lần đầu tiên trong suốt khoảng thời gian dài.

Trong khi họ vẫn vẽ tranh tĩnh vật cùng chân dung, quang cảnh đường phố và nội thất, phong cảnh thể hiện qua trường phái Ấn tượng đã kiến tạo nên thể loại tranh được ưu ái bậc nhất trong hội họa tới tận bây giờ. 

Claude Monet, Landscape with Thunderstorm, Vetheuil, 1880
Folkwang Museum, Essen, German

sᴏᴜʀᴄᴇ Medium
ᴛʀᴀɴsʟᴀᴛᴇᴅ ʙʏ Arney
ᴇᴅɪᴛᴇᴅ ʙʏ Marguerite

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *